George Orwell beschrijft in zijn boek ‘1984’ de principes van othering in de vorm van het creëren van een gezamenlijke vijand op nationaal niveau. Deze vijand is dan weer Eastasia, dan weer Eurasia. Zelfbedachte namen voor niet bestaande wereldmachten. Hoewel de werkelijkheid er na de koude oorlog niet zo uitziet als Orwell in 1948 voorspelde, kloppen de machtsprincipes die hij blootlegde nog steeds. Telkens wanneer de politieke verhoudingen van de wereldmachten verschuiven, vindt er hersenspoeling plaats door geschiedvervalsing en een mediaoffensief. Het volk moet geloven dat het altijd de huidige vijand is geweest die men als natie tegenstreefde.
Othering
Het sociologische begrip othering houdt in dat alles wat men typeert als anders dan de eigen groep, inhoud aan de identiteit van individuen uit deze groep geeft en functioneert als bindende factor. Het creëren van een ‘wij’ tegen ‘zij’ zorgt voor verbondenheid. Een onschuldige variant vormt het aanmoedigen van voetbalteams: de supporters van de ene club verkrijgen hun identiteit ten opzichte van die van de andere club. Ik denk dan ook dat we de schade die supporters aanrichten als een ingecalculeerde kostenpost moeten accepteren als maatschappij. Wanneer deze katalysator wegvalt zou er wel eens een verscherping van het ‘wij: autochtonen’ tegen het ‘zij: allochtonen’ kunnen ontstaan.
In Europa werken we steeds meer samen, maar men stemt tegen een Europese grondwet, omdat men irrationele angsten kent over het verliezen van de eigen volksaard. Het Europees Kampioenschap voetbal is een belangrijke diplomatieke katalysator van dit fenomeen ‘volksaard’.
Amerika: het hedendaagse Oceania
In Amerika leeft men samen met zeer verschillende staten onder één centrale regering met als belangrijkste functie nationale defensie. Terwijl in de ene staat orale seks officieel verboden is en men nog de doodstraf kent, wordt er in de andere staat gedebatteerd over het homohuwelijk. Amerika is een behoorlijk conservatief land met zeer progressieve elementen. Het principe van othering is in dit land dan ook tot binnenlandse politiek verheven. Na de overwinning op de Nazi’s en de Japanners had men een nieuwe gemeenschappelijke vijand nodig. Dit werd het communisme van de USSR. Omliggende islamitische landen kregen militaire steun om het communistisch monster te helpen temmen. De oorlogen in Vietnam en Korea zijn onderdeel van de strijd tegen het communisme. Na de val van de Berlijnse muur in 1989, dat als symbool voor de val van het communisme beschouwd kan worden, was er een nieuwe vijand nodig.
Eurasia of Eastasia?
Toen in 1990 Irak Koeweit binnenviel was de nieuwe vijand aangewezen. Amerika kreeg de VN mee en viel, een dag na het verlopen van het ultimatum terug te trekken, Irak aan. De grootste veldslag en luchtoffensief tot dan toe was een feit. De terugtrekkende Irakezen werden afgeslacht.
Er was echter twaalf jaar later voor de zoon van Bush I een nieuwe aanleiding, die maar heel losjes verband hield met de heerschappij van Saddam Hoessein. Door de aanslagen op Amerikaans grondgebied op 11 september 2001 was het anti-islamisme tot nieuwe hoogten gestegen. Het ging bovendien niet goed met Amerika zelf en wat is dan de oplossing van een primitieve regering? Juist: de aandacht afleiden en saamhorigheid creëren door middel van othering. Saddam Hoessein was als vijand van de Westerse Wereld nog steeds niet verslagen en Bush II zou het werk van zijn vader nu af gaan maken.
Eastasia of Eurasia?
Wanneer straks de islam weer enigszins in het gareel lijkt te zijn gebracht door ontregelen van de machtigste landen (Iran moet eigenlijk nog een paar klappen krijgen), zal de aandacht van ‘Eurasia’ weer terug naar ‘Eastasia’ verplaatsen. China zal moeten assimileren of als de nieuwe grote vijand van het Westen worden gezien. Het land lijkt sinds de dood van Mao het communisme langzaam de rug toe te keren, maar of dit voldoende is om de toorn van Amerika af te wenden zal de toekomst uitwijzen…
Het is echter de nog meer de vraag of Amerika zijn positie als wereldmacht wel zal kunnen handhaven. Het land dreigt aan interne problemen ten onder te gaan. Verder is er eigenlijk al lang niet meer sprake van een duidelijke en enkelvoudige vijand. De USA heeft intussen bijna de hele wereld tot vijand gebombardeerd, op een af ander moment in de recente geschiedenis. Geschiedvervalsing is allang niet meer mogelijk (in deze tijd van democratisering van de informatievoorziening); slechts een deel van de eigen bevolking laat zich hersenspoelen door de media die inspelen op angstemoties.
