Categorie archief: Uncategorized

Reactie op “Het dictaat van de zelfverbetering” door Frits de Lange

Posted on 25 november 2010 | Een reactie plaatsen

Een belangwekkend artikel, dat vraagt om een reactie:

“Achter de liberale flirt met de ondernemer als rolmodel, die sinds begin jaren negentig opgeld doet, ligt de oermythe van de moderne cultuur: het Zelf dat uit het Niets zichzelf tot een soeverein individu schept”. The American Dream, met andere woorden. Maar dit is een zeer 1-dimensionale opvatting van het begrip “soeverein individu”. Gaat het (bij Nietzsche) niet juist om individuele emanciaptie, om loskomen van de idealen van het collectief? Streven naar gemakkelijk meetbaar succes, uiterlijk af te lezen aan de status van een woonadres en beroep, de waarde van kleding, auto en huis, de hoogte van het loonstrookje: de koopkracht, leidt inderdaad tot een ratrace met slechts spirituele verliezers. Echter het werkelijk geëmancipeerde individu leeft volgens intrinsieke idealen.

“Doorgaans laten we onze zelfwaardering  sterk afhangen van wat we in de ogen van anderen waard zijn – bang voor hun oordeel. ’Statusangst’, noemt de Britse schrijver Alain de Botton dat. Maar zelfs als ons door anderen niets dan lof toe wordt gezwaaid, dan nog zijn we ongelukkig met onszelf. Meer nog dan in de veeleisende ogen van anderen, bestaan we in de oneindig ontevreden ogen van onszelf”.We beoordelen onszelf bijna nooit direct. We zien onszelf door de ogen van anderen, hoe wij denken dat zij ons zien, hoe wij willen dat zij ons zien. Als we in staat zouden zijn om ons direct tot onszelf te verhouden, zouden we ons dan druk maken of we middelmatig waren?

“Het feit dat ieder zelf verantwoordelijk is om zichzelf tot iemand te maken die in de ogen van anderen en van zichzelf iets voorstelt, is misschien wel de depressogene factor bij uitstek”. Dat betekent niet dat het probleem erin zit dat ieder zelf zich tot iemand wil maken die iets voorstelt. Het probleem zit erin hoe er beoordeeld wordt wat men voorstelt.

“De losers zijn zij die bezwijken onder de pressie zichzelf te worden. Zij vormen het groeiende leger dat noodgedwongen een beroep doet op de geestelijke gezondheidszorg. De GGZ als de schaduweconomie van de performancecultuur”. Geeft de schrijver hier blijk van ironie of zelfs sarcasme? Het lijkt er vooral op dat de probleemgevallen die geen voldoende sociaal vangnet hebben een beroep moeten doen op de GGz. Het is niet zo dat het de schuld van de opdracht tot zelfontplooiing is dat sommigen dit niet lukt. Ieder kan dit naar eigen vermogen en aanleg doen. Steun van een sociale omgeving is daarbij onontbeerlijk. Een houding waarin het zelf tegen de omgeving wordt afgezet in een constante vergelijking en competitie is niet waar ik op doel. Een omgeving waarin ieder individu een eigen weg bewandelt met een doel dat intrinsiek gekozen is en zich toch loyaal aan anderen heeft weten te binden, geeft kracht en inspiratie. Het is geen oplossing om terug te deinzen voor de opdracht zichzelf te worden – het gaat erom dit op eigen voorwaarden en onder vrij gekozen omstandigheden te doen. Het gaat erom weerstand te bieden aan oneigenlijke verlokkingen als geld, luxe en status. Individuele emancipatie is niet afzondering, maar communicatie vanuit een eigen perspectief.

“Depressies vandaag, aldus Dehue, kun je definiëren als ’het antoniem van ondernemingslust’, het flagrante echec van persoonlijke productiviteit. Depressie is het falen van de wil, die het niet langer kan opbrengen nog te willen. Het is de pathologie van een samenleving waarin de norm niet meer door schuld en discipline, maar door eigen verantwoordelijkheid en initiatief wordt gesteld”. Prachtige zinnen, maar ik krijg niet het idee dat er kritiek uit spreekt op het ideaal van de presterende mens. Betreurt de schrijver deze verschuiving en stelt hij voor ons hier (individueel) tegen te verzetten, of beschouwt hij deze als gegeven?

De schrijver beweert: “Het moderne individu lijdt, niet aan een kwaal maar aan het leven”, maar zegt ook: “de cultuurkritiek van filosofen als Philip Rieff en Frank Furedi –  dat we doetjes en watjes zijn geworden in een softe welvaartsmaatschappij, zodat we bij de minste tegenslag het leven niet meer aankunnen en neerslachtig naar de dokter gaan –  is onbevredigend. De depressie kwam juist op toen de verzorgingsstaat op zijn retour ging. De samenleving wordt alleen maar harder en dwingt mensen om weerbaarder te worden. Depressie is geen aanstellerij”. Maar een maatschappij waarin de welvaart dusdanig is gestegen dat we ons niet hoeven in te spannen om te overleven, geeft ons ruim tijd om over de zin van het leven na te denken. “Lijden aan de kwaal van het leven” lijkt door de schrijver voorgesteld te worden als een algemeen lot, maar doet mij denken een persoonlijke en existentiële crisis. Misschien een decadent verschijnsel. Het lijkt mij belachelijk om te doen alsof het begrijpelijk is dat men niets heeft om voor te leven. Hoewel ik mij voor kan stellen dat er weinig over blijft, als men de opdracht jezelf te worden verwerpt.

Ik begrijp best dat depressie in een individueel geval geen aanstellerij is. Echter wanneer er inderdaad op cultureel niveau naar dit probleem gekeken wordt, lijkt een “schop onder onze hol” nog lang niet zo’n onbevredigend idee. Ik bedoel dat we bewust strenger voor onszelf mogen zijn, niet om nog harder te rennen in de ratrace, maar om onszelf regelmatig te dwingen te stoppen en te reflecteren op waar we mee bezig zijn. Ik zie een depressie als het besef dat men op een dood spoor is gekomen, waar iedere lust weer om te keren ontbreekt.

“Nietzsche riep de twintigste-eeuwer op om na de dood van God het heft van zijn bestaan in eigen hand te nemen. ’De dood van God’ stond bij hem voor de afrekening met de illusie van een morele wereldorde, waarin de zin van ons leven zou zijn voorgegeven. De zin van het leven is niet een zaak van ontdekken, maar van scheppen. Rondom het lege midden van het Niets moeten we ons heroïsch een robuuste identiteit construeren. Maar het moderne ik blijkt in werkelijkheid weinig om het lijf te hebben. Het is een kaartenhuis boven de afgrond. Weer ironie. Het is waarschijnlijk ook zo dat sommigen, vanuit een onrealistisch zelfbeeld en angst voor middelmatigheid, veel te hoog gespannen verwachtingen van zichzelf hebben, verwachtingen die zij niet waar kunnen maken. Maar betekent dit dat we ironisch moeten gaan doen over de poging het beste in jezelf boven te halen?

(De opbouw van het betoog van de schrijver vertoont overeenstemming met betogingen van hedendaagse wetenschappers die hebben gevonden dat de vrije wil niet bestaat. Alles lijkt gericht op een legitimering van een houding van laissez-faire. Hoge eisen stellen aan jezelf leidt tot teleurstelling en we hebben sowieso geen vrije wil, dus als je al iets bereikt, dan kun je daar niet trots op zijn. Zijn de betogers soms zo moe geworden van zichzelf en hun ambitie dat ze zoeken naar een uitweg?)

Mensen met een depressie ontdekken aan den lijve wat het betekent om te leven onder deze condities. Zij verdienen het niet weggezet te worden als patiënt of loser, integendeel. Het zijn gidsen in het nihilistisch universum. Het zijn zieners, die door welke reden dan ook door het flinterdunne ijs gezakt zijn waarop we allemaal schaatsen”. Het gaat mij veel te ver om depressievelingen als zieners te typeren. Alsof de anderen (als in de film “the Matrix”) zichzelf een schijnwerkelijkheid laten voorspiegelen! Alsof het belachelijk is dat je überhaupt op het ijs probeert te schaatsen! Wie zegt er dat dit ijs flinterdun is? Weten we dit doordat sommigen niet goed uitgekeken hebben en in een wak gepleurd zijn, betekent dit dat het ijs niet deugt…?

De Schrijver concludeert niet dat we in een decadente maatschappij leven. Gelukkig claimt hij wel dat het in een mensenleven moet gaan om een persoonlijk project, waarbij je jezelf ontstijgt, en om verbinding, gehechtheid aan anderen. Zo ontsnapt hij ternauwernood aan het nihilisme.

Scheppen en Liefhebben, dat waren evengoed voor Nietzsche de enige twee grootheden die er toe deden in zijn leven. Tragisch genoeg is het hem nooit gelukt een ander lief te hebben. Uiteindelijk heeft hij al zijn liefde op zichzelf geprojecteerd – wat hij wel baseerde op zijn grote zelfdiscipline en scheppende vermogen.

→ Reageren

Geplaatst in Uncategorized

Individu Aap

Posted on 15 maart 2009 | Een reactie plaatsen

In de openbare ruimte in Utrecht is een bijzonder project gestart. De individualiteit van het dier wordt gevierd door middel van een reeks portretten van apen.

Een filmpje van het AD over dit project vind je hier. In dit filmpje is een kleine rol voor mijzelf weggelegd.

http://www.ad.nl/video/3066779/Invasie_van_de_apen.html

→ Reageren

Geplaatst in Uncategorized

About Art

Posted on 30 juni 2008 | Een reactie plaatsen

Introduction on art and philosophy

This essay is not written as a result of scientific research. Although I have read a lot and tried to do justice to my sources, I have focused on my subjective insights. I used literature not strictly as theory, but as context. I regarded the works of others not as objective knowledge, but as subjective insights too. This essay therefore might sooner qualify as art and cannot strictly be labeled philosophy. Although in my perspective these two have a lot in common, there are important differences. Philosophy provides alternative perspective on thinking about the world. It does so by means of reflecting on tradition. Art provides alternative perspective on communicating about the world. Whereas philosophy has a central task in thinking and uses communication (only by means of language), art essentially is communication in every possible way.

Art is about sharing perspective on basis of subjective equality. Philosophy is also about sharing perspective, but it is authoritative. Art uses experience to communicate, not language. It is true that works of art are often material, but can also be conceptual or musical or emotional. That’s why the material aspects (that philosophy does never have) are not relevant in the following observations and analysis. As with philosophy, sharing perspective is the main objective. What distinguishes art from philosophy is the essential en central position of experience. Artistic experience can be naïve and it can be learned, but only in a subjective and individual way. Philosophy has to be learned and needs traditional context. It does not aim for subjective insights, but objective knowledge. Thus philosophy is not art but science. Having distinguished art and philosophy, the rest of this essay will focus on psychologically distinguishing art from culture and from entertainment. In the end I will answer the question: What is art?

I. Art and society

A. High art versus low art

In discussions about meaning and function of art in society there are two different sides. One side maintains that there is no normative difference between high or low art. This cultural relativist perspective sees everything as art, from folklore to avant-garde. Opponents of this anti-hierarchic and democratic view argue that some cultural outings have higher intrinsic quality than others, based on their traditional value. According to them, if a work of art is respected through the ages, it has proven its superior quality. One could say these normative traditionalists defend the existence of a cultural elite against democratic relativists that want to nivellize artistic experience. Relativists believe human beings to be equal, which to them implies that also their cultures and their experiences are equal. Elitists believe some to be more equal than others. Because it is very difficult to maintain, let alone prove, a difference in quality of experience, the discussion focuses on the work. I however will try to analyze the psychology of experience. Analyzing experience enables me to distinguish not between high or low culture, but between art and propaganda.

I will show that culture is always collective. When art is embedded in a certain culture it is robbed of its plural dimensions: one dominant reading is postulated as the meaning of the artwork. When art thus becomes canonic, a single interpretation prevails. Canonic art merely illustrates collective and self-induced stories. This is pure propaganda.

What is being presented here as discussion on the intrinsic quality of art, actually is a political struggle between democrats and aristocrats, between egalitarians and people that believe in genetic differences and superiority. Art for art’s sake nevertheless can be neither high nor low; merely it can be more or less universal. Art can be democratic or exclusive. Some books or films are new and attractive in different ways and produce a wide audience. Only when different experiences are possible, can we speak of a work of art. This might be an easily accessible work of art (all the better!), suited for a wide and diverse public, but still a work of art. Other works of art only speak to an experienced public that have defined their taste. These works of art are not ‘high art’ but rather exclusive art.

B. Art and politics

To free the definition of art from these political annotations, the field of discussion has to be brought back to the individual experience. My perspective on the function of art in society differs from both groups. I do not want to decide upon equality of group culture. I state that collective culture is always questionable. Politics can make some cultures dominant and culture can be used as a strategy to stay politically dominant. Individuals can use cultural assimilation to adept and include themselves in the dominant group. Thus artistic preferences can be used to define cultural or political groups.

One can differentiate between social classes, these groups will have their cultural differences, maybe even more so than financial ones. The nouveau riche often are culturally similar to working class people, they only have more money. They will wear more expensive clothes, but not classical clothing. They will pay €300,- or more for a pair of jeans, whereas aspiring cultural elitists or descendants of aristocratic families who do not have much money left, will be likely to spend the same amount of cash on a suit. The same goes with cars, houses etcetera. Group culture is not much more than style or fashion. Consequently one can maintain that what is marked as high culture is merely dominant style, commonly accepted as superior. So we see that, as Bourdieu teaches us, there are different ways in which one can be powerful. One can have a lot of money, one can have education and Bildung (the privilege of belonging to the culturally dominant group) and one can be in the possession of al lot of respectable friendships and a network of acquaintances. So there are different types of Kapital: financial, cultural and social. These commodities used to be reserved for one group only and be combined in a single person, a member of the elite. But in our postmodern age one can be a member of a cultural elite without having any money or be a member of a financial elite without the knowledge and customs that are recognized as highly cultural or rather classical. As with aspiring to a financial career, the cultural ladder to be climbed can be full of competition. Aspiring philosophes in French enlightenment were all ‘poor devils’ wanting to get ahead through education and intellectualism. Our Zeitgeist favors the idea of money making through corporate business, not individual competition. These days money is to be made through a career and getting ahead in a corporation. So this means a decline in aspiration to become part of a cultural elite. Scarce government money is used to keep the cultural elite alive, competition has fallen back.

C. Cultural absolutism

The broad way of looking at art that derives from cultural relativism, has little to do with philosophy of the arts. To be able to propose my definition of art, it is necessary to differentiate between (political) culture and art. In the next chapter I will above that strictly divide entertainment from art. The main route I will take to define art in this manner is through ‘philosophic psychology and sociology’. I do not maintain using scientific methods of psychology or sociology, I merely explore psychological and social insights to differentiate between culture and art and between entertainment and art. A central role in making my distinctions is played by the contradiction between collective and individual experience.

There are two ways in which an experience can be collective; external and internal. When an individual participates in the festivity of a group, the experience is externally directed and group based. If experience is personal, but objective, it is internally directed, but still collective, because it confirms the norm. I will elaborate on this in the next chapter.

In making a clear distinction between culture and art, I mark culture as absolute. I place art outside the absolute sphere of groups. Art is relative, it’s about communication, about relating to each other. In day to day life I observe the individual experiencing (sub)culture as fixed. We know it slowly changes but we do not experience this. The individual can maneuver between different collectively fixed cultures, thereby creating a multifaceted or ‘postmodern’ identity. This identity however is not subjective but subjected – when conformed and conformed and conformed – to a plural cultural environment. Although boundaries between subcultures are vague, their content is comparatively fixed. The collective is objectivistic in an absolute way, whereas the individual can be a subject in a relative way. To become a subject, one has to get into personal relations. Artworks serve to make possible a personal relationship from subject to subject between artist and member of the public. Relations from individuals to groups lead to slightly schizophrenic or depersonalized identities. Psychological experience of being part of a culture is absolute. Art is a means to escape this fixed collective environment. In this sense art cannot be experienced by the individual as high or low, but only on a personal and subjective level.

D. Subjectivism and emancipation

Jacques Rancière will probably maintain that art is inherently political precisely because it can be more or less exclusive, precisely because it asks the public to stretch their perspective. He will do so from the premise that art’s value is collective. Rancière sees individual experience as part of a collective whole. Because group identity is restrictive to the possibilities of the individual and art emancipates (by influencing collectively induced perspective to develop independently and individually), its aesthetic function in society should be politic. I maintain that it is because art emancipates the subject, because it frees the individual from collective boundaries, that art ceases to be political. Artistic experience removes the individual from the political arena and speaks to subconscious, subjective and spiritual corners of the self. Thereby it places the individual in a sphere of exclusive interpersonal communication. Not society is the context of artistic experience but the intimate.

With art, the most important aspect that defines it from intrapersonal meditative or spiritual experience is the next step to be taken, a productive one: via a body, a work of art, communication takes place. Artistic experience is interpersonal, but highly individual experience. Romantic Marxist psychologist Erich Fromm concludes in his work ‘Escape from freedom’ that the collective is always oppressive and the only ways to stay true to oneself are via true love and through spontaneous creation. With ‘spontaneous’ he means out of free will. One can parallel these two individual courses of action as relating the self to the other. With love there is made a direct personal connection between two individuals. With spontaneous creation there is made a personal connection via a product. In romantic Marxist perspective one gives something of oneself to the other, who can return the favor. In capitalistic view an exchange of pecuniary value is made. Still a farmer gives something of himself, a carpenter also. In our time professions in crafts are rare and even art is disconnected from labor. But a work of art, be it conceptual or whatever, always is part of the artist. The creator of a work of art always gives something of himself to the public. As with love – some people are everyman’s friend and are able to give out romantic love to different kinds of people, others have very exclusive preferences in interpersonal relations – a work of art can speak to the masses, or to a rare individual. In all cases however, perspective is shared. The spectator, member of the public or audience stretches himself a little to be able to see life (or part of it) from the artist’s perspective. One cannot expect a spectator to go completely out of his way, whereas complete recognition of perspective is mere entertainment (being kept busy, biding one’s time) and not artistic experience.

II. Experiencing art

E. Collective versus individual identity

Entertainment (as diversion from everyday life) and culture (as a body of customs and traditions that make up everyday life) function as means to identify individuals as members or nonmembers of groups. Even when someone deliberately does not follow cultural proscriptions, this ‘act of independence’ serves to maintain a relation to the group, be it a relation of exclusion. Identity is thus defined socially. But identity can also be constructed internally.

Let us think of the difference between religion and spirituality. Religion, like culture, serves as a body of rules and customs which make up a community that differs from other communities. So-called secularized society does not differ greatly from a religious one, what survives is a highly normative collective. As opposed to religion, spirituality and meditation only serve intrinsic purposes. A spiritual person wishes to leave their earthly boundaries behind, to find inner peace and meaningful quietness. A spiritual and holistic connection can be sought after. Meditation is emptiness of the mind; this is different from the meaningful quietness a spiritual person aspires to. But both meditation and spirituality try to overcome rational and self-conscious thinking. The subconscious part of the mind is given room to expand or float.

I would like to propose to call creative outings that speak to people as members of a group not artistic but cultural. To Rancière the psychological difference between individually experienced art and culturally experienced aesthetics might not be relevant, because he is interested in discourse, which is always intersubjective; a collective interplay of (individual) perspective. Emancipation of groups happens trough emancipation of individuals, in which art can play a (decisive) role. In this respect artistic experience is interesting as a source of emancipation. However, I do not primarily want to talk about the social consequences of an individual artistic experience. I want to differentiate the individual experience from the collective one. I am not interested in the emancipation of groups of people, I am interested in the emancipation of individuals from groups.

F. Art and entertainment

A soccer match is not art. The purpose of watching a match is taking part in a concrete collective experience. A royal wedding or national holiday is also concrete collective experience. But even cultural activities like musicals, pop concerts or festivals and attending art exhibitions can be about experiencing an event as a group.

But what about watching a film or reading a book? Although seated in a theatre with a group of people, watching a film can be an individual experience. The relation with the creator(s) of the film is more important than the relation with the other spectators in this respect. Hollywood movies however are aspecific and composed along the lines of formulae. Sometimes five scriptwriters cooperate and often the director has to compromise with powerful producers. These characteristics take mass cinema out of the sphere of personal communication and consequently make it impossible to have a subjective experience. The Hollywood movie has only one dimension and all the spectators are coerced in a singular reading, the same way that propaganda does so. Someone like Stanley Kubrick managed to keep al strings attached and make an artwork of his own. That’s an exception in Hollywood. It can be interesting to examine his project ‘A.I.’, taken on by Steven Spielberg. When at first this is a multi-interpretable film, Spielberg takes is to a more superfluous level that reminds one of Disney’s versions of stories like Pinocchio or Alice in Wonderland. With this the moral also enters the story.

When reading a spontaneous novel that hasn’t been tempered with (too much) by editors, one will probably have an individual experience. Every reader constructs his or her own story. This is made possible by every subconscious aspect the author has put into his work. The story becomes multi-interpretable because it has different dimensions and makes association possible. When a book however is being published to please a crowd, the reading experience will be homogenic and the reader will be coerced into an abstract collective experience.

A work of entertainment most often is a representative of a universal formula. It is reconciling to the public. The experience is not disturbing, it is not dreamlike. Because entertainment comprises formulae, there cannot be a subjective taking in of the parts of the whole. In fact with entertainment there only is fixed parts and no ‘whole’ at all. As with propaganda there is just one dimension. The pictorial, narrative or musical parts have a fixed relation to each other. Sometimes, the aim is only to shock with spectacular imagery and/or sounds. A lot of times moral inducement is the aim of entertaining works. Morals and spectacle sell. With these formular narratives or spectacular impulses one cannot interpret as a subject the different possible relations between the parts. There simply might be no relation between parts (and no meaning to them), or the meanings and relations are already fixed and mono-interpretable. What follows is that the members of the public cannot construct a subjective whole. The spectator is not able to construct meaning as a result of recognizing parts that differ in value of qualitative and quantitative importance, placing these different parts in meaningful relationships. A true work of art invites a spectator to invest parts of him- or herself and in return provides a personal ‘dream’. In this way the presented artwork induces an individual interpretation. This is why art is always original and spontaneous. Art is made by a subject for a subject, not by producers for consumers.

G. Influences on taste in art

The experience of art is individual and dreamlike, the constructing of meaning is an active and subjective process. However, in a lot of cases people talk about their interpretations of an artwork and come to a collective and intersubjective conclusion. They do so because they do not trust their own subjective truths and want to experience a more secure version of truth. This not only influences the meaning of art that is experienced by an individual (although little individual differences in interpretation will persist), it will also influence future experiences. A new chapter is embarked upon with this last notion. What follows is that a spectator is no blank. One has convictions and criteria. If a work of art contradicts matters of taste, that already have been decided upon, a spectator will renounce this artwork. When an artwork has a lot to offer in ways that are not covered by someone’s subjective criteria, qualities will go unnoticed. In other words: when a spectator lacks the experience that has lead to the internalization of criteria to appreciate a work of art, he or she is blind to its merits. These remarks show that I do not propagate naïve artistic experience. I desire that subjective experience should be individually and critically learned and not be tainted by collective ‘truths’. These notions introduce the aspect of the importance of taste to the discussion on the meaning of art as individual experience. Not only intersubjectivity, but also authoritive art critique influences personal experience.

With what we call ‘postmodernism’, art and art critique are mixed up. Warhol created not art but art critique. His imagery could be understood by members of the public merely as popular. In this way his works are entertainment. The deeper meaning of his work is criticizing the art world for being too exclusive. He does so not in an artistic way, by making accessible art, but in a rational way, by posing entertainment as art. Pop art is not democratic or universal art; it is art critique by means of communicating through imagery instead of words. In my opinion artistic creation springs from what Nietzsche calls instinct, Freud’s subconscious. Also one could use the term intuition. All are opposed to ratio. In artistic creativity the rational part of the mind is subdued, subconscious knowing is brought up. Rational creation is not artistic creation. Purely rational art does not exist. Even Piet Mondriaan worked from his intuition of the necessity to reduce visual images to the essence. He did not possess knowledge of composition, but used his (subjective) insights in the matter. He provided his specialized perspective influencing the compositional insights of others.

H. Idolatry or sharing perspective

Experiencing art cannot be about honoring the artist. Experiencing the light that shines from an artistic genius is somewhat religious or merely entertaining. When an artwork is taken to serve as a means to express the personality of the maker, this threatens a subjective and intrinsic receptive experience. If a spectator purposely reaches out through an artwork to get in touch with the creator, artworks become wonders done by a godlike being. Off course it can be interesting to get into a dialogue with another person, being an artist. To see and hear this person’s views on life or society can be illuminating and inspiring. That is: inspiring to form your own ideas, concepts and abstracts. Never should recognizing the ingenious concepts, belonging to one exclusive and artistic mind and thereby glorifying this person, be more important than interpreting his or her works and integrating the impressions in one’s own mind.

If you aim at basking in the light that shines from your idol, you end up living in the shadow of a greater mind.

Part of experiencing art should be like dreaming. Like a person dreaming, someone experiencing an artwork is totally immersed; it doesn’t matter for how long. An instant, when experienced detached from history or future, is a little eternity. Only afterwards interpretation enters the arena and one becomes of a critical mind. Although in some cases interpretation is essential to the artwork and can even be the main aim (of an artist or a member of the public), this secondary part of the art experience, should be looked upon as constructing meaning which only follows being immersed into experience.

Some things can obstruct the true encounter with an artwork. With plays and films, famous actors can detract from the story as a whole. Experiencing awe for an individual performance makes it impossible to ‘dream’. When a well known actor is capable of rendering the public oblivious to his or her person and provides a personage as part of the story, there is a true artistic performance. When an actor on screen or stage is always the same, we tend to even forget the character’s name and instead use the actor’s name when referring to the personage. Then only glorification of the actor (as a superior being) is left as a possible experience.

If, while looking at pieces of fine art or listening to music, the first and foremost thing is recognizing style, one can be entertained in this activity, like when engaging in a quiz and trying to give the right answers. Recognizing personal style or – even worse – interpersonal formulae in narrative, pictorial or musical representatives, is like giving a right answer. It is not constructing an opinion.

“I may be affected by a theatrical exhibition, I may not be affected by an actual event which appears to concern me much more” writes Henry David Thoreau. Artistic experience can be more intense than real-life experience and in this way even more real to the subject.

Conclusion

In this conclusion I will sum up what I distinguished art from. This however only is a negative way to define art. Ultimately I also will positively define art. My definition of art depends on cultural ideas that are common in our time, but it still is a highly subjective insight in the matter. One dominant notion of our time in my definition is the importance of communication. My background is of a primary interest in education. Furthermore, one should already have noticed my approach is non-materialistic. I hope some people experience crystallization of their insights, opinions and ideas. I hope for some it will sharpen the way they relate to art, entertainment and culture. Finally I hope my definition will fuel the debate about the nature and importance of art!

To me art and culture are different things. Culture exists of what binds a group of people. Art can be part of culture in this sense, but is only truly art when every spectator has his own subjective experience.

Canonic art that explicitly belongs to – so called – high culture, art that is incorporated in elitist subculture, is being used as a kind of advertisement to prove the superiority of the group that the artwork honors. This is propaganda. Although artworks from a canon can intrinsically still be multidimensional and multi-interpretable, it becomes propaganda because it is fitted in and used to illustrate a collective story. Canonic art poses a dominant reading: it shows the greatness of the possessors. An individual in a museum can still experience canonic art subjectively, if he or she is emancipated from the collective story that is illustrated by it. In my opinion it is best not to read pamphlets or listen to guides if not very critical!

Art that is cliché, art that leaves no subjective interpretation, can best be seen as propaganda. Entertainment roughly has the same function as canonic art, only in a more obvious paternalistic and coercive way. Socially there is not much difference between them. Although canonic art actually is art (or at least has been art), it is robbed from its plural dimensions and is used as advertisement to prove superior group-quality, mostly encouraging nationalism. It illustrates a collective and misleading one-dimensional story. This falsified story is presented as history. Best example is the illusion of greatness of the Dutch promoted by the superior quality of seventeenth century Dutch painting.

Entertainment also engages groups of people in a one-dimensional story. Often these entertaining stories are moralizing. Entertainment gives people examples of how to live their lives: you should always try your best, you should love ‘thy neighbor’ and even empathize with your enemies. Movies show that you have to be a ‘success’. Protagonists are brave, boisterous and beautiful and spectators should think of themselves in this way, positively or negatively. Entertainment even stimulates ‘splitting’, to discriminate between people that are ‘all bad’ and people that are ‘all good’. Big parts of collective culture are catalyzed through movies and television. The media define group culture.

Although art can be exclusive and difficult to access, whereas other art will be more inclusive and easier to get access to, this is no cultural difference of ‘high’ and ‘low’. Different accessibility only is difference in amount of dimensions and universality of the artworks. Some art might speak to the few, while other art resonances with a massive audience. However, the members of the public will always have to invest to have an artistic experience. The spectator must actively construct his or her own experience or must at least loosen their bindings with (collective) ‘reality’ and embrace an alternative (individual) reality. One must stretch to reach a new perspective. An artistic experience can be compared to standing on one’s toes, stretching one’s neck to be able to get a view over the fence. Confirmation of what we already know is not art. Reconciliation of our perspective is not artistic experience.

A collective experience cannot be an artistic experience, it is always political. On this fundament I will construct my theory of art. In doing so, I have sufficiently opposed art to entertainment. Entertainment makes use of formulae that are intertwined with mass culture and are thus collective. People search diversion in entertainment, without letting go of collective reality, without letting go of themselves. Art is letting go of oneself and reaching for alternatives for collective reality. Art is pure subjectivity. Sometimes senses become more important than ratio, but always senses are primal. Interpretation only follows experience.

Through analyzing experience I came to a definition not only of what it is to experience art, but also what makes something or anything a work of art. Now, to come to the finale and to answer the big question:

What is art?

Art is perspective shared by subjects.

The subject is the individual that has constructed an own identity separate from groups. The subject has personal views and insights; a personal taste and interpretation in culture. The subject is not immersed in collectivity. The subject is emancipated.

Perspective is a personal point of view on the world; on nature and on culture; on society and individuals; on beliefs, truths and other stories. Ideas that influence perspective are notions of context. Insights take place in context along criteria to evaluate experiences.

Art in my definition is about communication. Art provides to the subject new ways of communicating, these are the formal aspect of art. Art moreover provides to the subject new ways of ‘looking’ at reality. Perspective provides the content of an artwork. An artwork is a multi-interpretable message.


Literature

Agamben, Giorgio (1978 ) Infancy and History. Verso 2007.

Carrol, Noël ed. (2000) Theories of art today. The University of Wisconsin Press 2000.

Darnton, Robert (1982) The Literary Underground of the Old Regime. Harvard University Press 1982.

Debord, Guy (1967) De Spektakelmaatschappij. De Dolle Hond 2007.

Fromm, Erich (1941) De angst voor vrijheid. Bijleveld 1999.

Gombrich, E.H. (1960) Art&Illusion. A study in the psychology of pictorial representation. Phaidon 2002.

Graham, Gordon (1997) Philosophy of the arts. An introduction to aesthetics. Routledge 2000.

Laclau, Ernesto (1996) Emancipation(s). Verso 2007.

Nietzsche, Friedrich (1886) Die Geburt der Tragödie. KSA I. De Gruyter 1999.

Rancière, Jacques (2000) Het delen van het zintuiglijk waarneembare – esthetiek en politiek.

In: Het Esthetische denken. Valiz 2007.

Rancière, Jacques (2001) Het esthetisch onbewuste.

In: Het Esthetische denken. Valiz 2007.

Rancière, Jacques (1983) De onwetende meester. Vijf lessen over intellectuele emancipatie. Acco 2007.

Sloterdijk, Peter (1989) Eurotaoismus. Zur Kritik der politischen Kinetik. Suhrkamp 1989.

Thoreau, Henry David (1854) Walden. Barnes & Noble Classics 2003.

→ Reageren

Geplaatst in Uncategorized

Tags: ,

Preview Lowlands 2008

Posted on 30 mei 2008 | Een reactie plaatsen

Voor iedereen die zich verheugt op lowlands, voor iedereen die van goede muziek houdt, voor iedereen die nieuwe muziek wil ontdekken en voor iedereen die behoefte heeft aan tips en aanraders voor de 16e editie van het meest vermakelijke festival van Nederland… Hieronder een bespreking van het programma, zoals het tot dusver bekend is. Ik zal eerst de namen noemen, die nog op mijn lijstje stonden, vervolgens bespreek ik mijn favorieten, die ik wel een tweede, derde of vierde keer wil horen. Dan heb ik wat twijfelgevallen, potentieeltjes, bands waar ik neutraal tegenover sta en muziek waar ik op spuug

Most anticipated:

Deze bands heb ik nog niet live ervaren, maar ik verwacht er veel van:

MGMT: leuke kermis van stijlen en een mix van onafhankelijke invloeden, jonge honden die op de plaat geweldig klinken en live zich nog moeten waarmaken.

The Dresden Dolls: perfecte live act, als ik de cd’s beluister dan verlang ik ernaar de zangeres achter haar piano los te zien gaan!

Modeselektor: beste dance-act, samen met Trentemoller van afgelopen jaar, helaas baseer ik dit alleen op de eerste vijf minuten en de laatste twintig van hun dj-set. Dit jaar speelt de favoriete band van Thom York live…

Ellen Alien: beste vrouwelijke minimalartiest, haar platen zijn geweldig, gaat ze haar eigen muziek ten gehore brengen of gaat zij draaien? auf jeder fall soll’s groβartig werden!

Hercules & Love Affair: een van de vrolijkste meest gay debuten van 2008, ik verwacht alleen gastzanger Anthony Hogarty er helaas niet bij, dat zou te mooi zijn om waar te zijn. Echter een aanrader om een lange dansnacht mee te beginnen!

The Flaming Lips: Soms doet Pinkpop wel eens iets heel erg goed, zoals het programmeren van The Dresden Dolls of The Flaming Lips, ik was er echter niet bij. Nu gelukkig ook op mijn favoriete festival.

Verder ben ik erg benieuwd naar Dominik Eulberg, Iron&Wine, Hot Chip en Holy Fuck.

Been there, done that:

Underworld: In 1999 zag ik ze op Pinkpop, maar toen moesten we voor het einde weg. (We sliepen er niet en als je dan nog met de trein moet, kun je het programma niet tot het einde meemaken. Alleen op de laatste dag worden extra treinen ingezet, terwijl vorig jaar Muse de meest gevraagde band was, werden ze zondagavond geprogrammeerd en moest je na een kwartier weg, anders haalde je het niet meer. Kut Pinkpop.) In 2003 had Underworld inmiddels weer een nieuwe cd uit, wederom een zeer goede plaat en was ik erbij toen ze de festivals weer aandeden. Ik had me er erg op verheugd, maar werd behoorlijk teleurgesteld. Intussen was hun show namelijk nauwelijks veranderd, om het grote publiek een lol te doen speelden ze alle hits en bijna geen nieuw materiaal. De fans worden dus iedere keer getrakteerd op een herhaling van zetten… Zal ik ze dit jaar nog een kans geven?

Anouk: leuk op een festival in Duitsland (Hurricane 2003); vanuit een gezond nationalisme en vanwege een goede ondersteunende band en een prima presentatie, maar de muziek is uiteindelijk niet erg boeiend.

Infadels: jaren terug meegemaakt op Motel Mozaïque (2005) in de kleine zaal van Nighttown; was geweldig, daarna waren ze een jaar niet weg te slaan uit Nederland, hadden een hit op 3FM, staan nu ook op Pinkpop, kortom: overexposure. Waarom dan nog op Lowlands? Omdat het een geweldige festivalact is, die je gezien en gehoord moet hebben… ik hoop wel dat de zanger een beetje bij stem is, want dat was afgelopen maand in de Melkweg niet zo best.

Danko Jones: best wel coole muziek, zeer energieke performance, maar viel me vorige keer op Lowlands al een beetje tegen.

Vive la Fête: was ooit enorm hip, maar is nu eigenlijk passé. De aanvoerder van de band kwijlt letterlijk bij zijn vriendin, de ‘zangeres’, spuugt in de lucht en vangt zijn eigen spuug weer op. Ook kitst hij af en toe zijn publiek onder. Als je er per se heen wilt, ga dan niet helemaal vooraan staan. Ge zijt gewaarschuwd.

Jamie Lidell: Waar hebben we die eerder gezien? Oh ja, zo’n beetje overal: op Pinkpop, North Sea en Motel Mozaïque (2x) en in het voorprogramma van Björk… Geef mijn portie maar aan fikkie. Lidell is een prima podiumdier, daar niet van.

Ane Brun: maakt mooie muziek, maar niet boeiend genoeg om vaker naar toe te gaan. Ze is niet zo goed en bij lange na niet zo charmant als bijvoorbeeld An Pierlé.

dEUS: De recente comeback was bevredigend, maar ik mis de rauwe invloed van Stef Kamiel (ex dEUS, nu Zita Swoon). Op Motel M. heb ik ze (ondanks mijn bezit van het speciale bandje) laten schieten en daar had ik geen spijt van, de ziel lijkt er een beetje uit. Als er niks anders is ga ik wel even kijken… of even eten.

Ook The Roots, van het nummer Seed 2.0 en Roisin Murphy, van Moloko, hebben wat mij betreft hun tijd wel gehad, maar ga er vooral heen als je er meer van verwacht. Hetzelfde geldt voor Franz Ferdinand.

Evergreens:

En dan nu mijn favorieten, de bands waarmee het programma geen blijk geeft van grote vernieuwingskracht of originaliteit, maar wel van een gevoel voor echte muziek of pure feeststemming…

Sigur Ros: Symphonische en dromerige muziek, de Radiohead van Ijsland, hier ga ik zeker nog eens naar toe. Ik hoop niet in Alpha.

Gogol Bordello: Vaste festival-kost, gegarandeerd feest.

Digitalism: idem, al drie keer gezien (Rauw, Eurosonic, MM); geweldige dance-act. Armen in de lucht, voetjes van de vloer!

Yeasayer: beste nieuwe band van het moment, ontdekt op Crossing Border, gezien in Doornroosje… Hun mix van Bollywood en The Rolling Stones is uitstekend, het geluid is echter rijker dan deze typering. Het zijn perfectionisten en toch zijn het hippies, hun muziek is toegankelijk en gelaagd. Een absolute aantrader, ze verdienen een plek in India, maar ook als ze in Lima spelen: zorg dat je erbij bent!

Ook op Black Mountain en Foals verheug ik mij weer, misschien ga ik ook nog een keer naar Tunng of British Sea Power

High potentials:

Crystal Castles, Los Campesinos, The Hoosiers, Booka Shade, The National, The Gutter Twins, Black Kids, Asakusa Jinta en Sven Väth lijken mij interessante namen, van de meeste hiervan ben ik de muziek aan het luisteren om er bekend mee te raken, als het programma het toelaat breng ik ze zeker een bezoekje.

Lowlifes:

Tenslotte nog een waarschuwing: ik raad je aan de volgende gasten als de pest te mijden, het merendeel is kutherrie en pubermuziek (Nightwish, Anti-flag, Plain white t’s, Sex Pistols, Volbeat, Killswitch Engage, Hadouken, Mindless Selfindulgence en Him) en dan is er nog wat muziek bij die mij persoonlijk absoluut niet bevalt, zoals: Amy McDonald, NERD en Thrice.

To Be Continued:

NB. Vorig jaar werden er op het laatst nog hele goede bands bekend gemaakt, ik wacht nog op Grinderman, The Raconteurs en The Futereheads. Verder volgt er ongetwijfeld nog van alles op dance-gebied, misschien Michael von L, Anja Schneider of zelfs Andre Galluzi?

→ Reageren

Geplaatst in Muziek, Recensie, Uncategorized

Tags: , , ,

Is filosofie kunst?

Posted on 7 april 2008 | 1 reactie

In een van mijn eerste artikelen deed ik een poging om kunst en filosofie maatschappelijk te definiëren. Het zijn grote woorden en twee van de meest verheven bezigheden van de mens. Moet ik hieraan toevoegen dat dit mijn mening is? Het spreekt voor zich dat die stelling van subjectieve aard is. Subjectiviteit is echter niet vrijblijvend, maar een intuïtieve manier om tot waarheid te komen. In dit artikel zal ik de verschillen tussen kunst en filosofie bespreken en juist het begrip ‘subjectiviteit’ staat daarbij centraal. Een reis langs de verschillen tussen verstand en gevoel, tussen Apollo en Dionysos, tussen linker en rechter hersenhelft zal leiden tot een bespreking van de verschillen tussen filosofie en kunst op intrasubjectief niveau, dat wil zeggen “voor jou en mij”. Veel plezier!

In de geschiedenis van Plato tot de Romantiek, was het rationele denken het exclusieve onderwerp van de filosofie. Dit veranderde onder invloed van denkers als Nietzsche. Nietzsche was een zeer tegendraadse man. Als onafhankelijk denker en romanticus heeft hij een onuitputtelijke bron voor reflectie aan de traditie van de filosofie (en de filologie) toegevoegd. Ik beschouw hem als vader van de subjectiviteit. Aan het begin van zijn carrière ontwikkelde hij de theorie van het dionysische in de cultuur van de oude Grieken. Dionysos was de god van o.a. de wijn. Ironisch genoeg kon de lichamelijk zwakke Nietzsche helemaal niet tegen alcohol, terwijl hij zich steeds meer met Dionysos zou gaan vereenzelvigen. Om tot grotere hoogte te stijgen en in vervoering te raken, om in een roes te komen, vergelijkbaar met die van een droom, zoals een echte bohemien, heeft de kunstenaar Nietzsche echter helemaal geen alcohol of andere drugs nodig gehad!

In Nietzsches universum is Dionysos de aanvoerder van de natuurwezens, waarvoor het half-bok/half-mensje de Satyr symbool staat. De Satyr staat voor de mensen die niet denken, maar voelen en zich laten leiden door hun instincten en intuïties. Dionysos is de god van de extase, van de fluit en het theater.

Wie niet onder invloed van deze exotische en mysterieuze god staat, streeft naar het ideaal van de ratio. De kampioen van de rationelen is de god Apollo. Apollo heeft echt alles in huis. Hij is mooi en jong, hij kan geweldig gitaar spelen en beeldhouwen. Hij is een schitterende ster in de letterlijke betekenis, die van het hemellichaam, zoals de zon. Apollo is de beste boogschutter en dichter. Hij is arts en waarzegger.

Socrates was de messias van de religie van Apollo, Plato de apostel. Samen brachten zij een cultuurverandering teweeg.

Tijdens die rationele cultuurverandering bracht de toneelschrijver Euripides de god Apollo het theater binnen en Dionysos werd verdreven. Zijn pathos vinden we sindsdien, zij het maar heel af en toe, alleen nog in de muziek en in de poëzie. Zijn geest leeft nog voort in de stereotypische kunstenaar, die schept in een roes. Volgens Nietzsche zijn het de waarden van Socrates en zijn aanhangers geweest, die het dionysische pathos in de Griekse tragedie om zeep geholpen hebben.

Sinds het verval van de tragedie is het waarlijk tragische voor ons steeds onbereikbaarder geworden. En naar later nog zal blijken, is daarmee een cruciale grond voor ervaring verdwenen. Shakespeare kon nog een laatste schaduw van het pathos van de oude Grieken werpen op het publiek, daarna is brak het tijdperk der verlichting aan. Het vertrouwen in de ratio werd tot ongekende hoogten opgevoerd. Nog later, tijdens de industrialisatie kwam het met o.a. de verspreiding van elektrisch licht tot de apotheose hiervan.

Agamben betoogt (in zijn rijke essay “Infancy and History”) dat de traditie van Plato en Aristoteles en de zege van de ratio, tot hoogtepunt gekomen in het talige identiteitsbesef van het “cogito ergo sum” van Descartes, ertoe geleid heeft dat ervaring in de zin van de werkelijke communicatie tussen twee subjecten onmogelijk is geworden. Wanneer een subject zijn sensitieve ervaringen probeert te communiceren naar een ander, zal die dat middels een omzetting in taal, middels een objectivering doen. De positivistische wetenschap wantrouwt de zintuigen en vertrouwt slechts het rationele denken. Waarnemingen dienen tot het verzamelen van data. Deze data dient te worden geanalyseerd. Wanneer onder dezelfde omstandigheden telkens dezelfde (subjectieve) ervaring opgedaan wordt, kan een universele en objectieve waarheid worden geconcludeerd. Dat die subjectieve waarnemingen telkens op slechts een enkele variabele beoordeeld worden, veronachtzaamt echter de mogelijke verschillen op andere dimensies. Het subjectieve wordt door de ratio in een kader, een keurslijf gedwongen en herleid tot het objectieve. De ervaring dient als gegeven ter interpretatie en analyse. Dit cognitieve interpreteren en analyseren volgt bij een rationeel wezen direct op de sensitieve ervaring.

“However intense my experience, I am conscious of the presence and criticism of a part of me, which, as it were, is not a part of me, but spectator, sharing no experience but taking note of it; and that is no more I than it is you.” (Henry David Thoreau in Walden, omstreeks 1850).

Thoreau beschouwt zijn sensitieve en lichamelijke ervaringen dus als essentieel voor zijn wezen, zijn ratio ziet hij eerder als indringer, hooguit als geweten. Echter, Thoreau was een echte denker, een natuufilosoof. Hij zonderde zich af in een blokhut in het bos, die hij zelf gebouwd had. Hij bedreef zo min mogelijk landbouw, deed net genoeg werk om in leven te blijven en dacht na over het leven en wat hij werkelijk nodig had. Hij was op zoek naar een zuivere ervaring die niet in de weg werd gestaan door toevalligheden van het maatschappelijk leven. We kunnen zeggen dat zijn ratio wel degelijk een belangrijk onderdeel van zijn identiteit was. Maar hij liet zich niet verleiden door luxe en zijn intuïtie voerde de boventoon. Hij zocht een leven dat dichter bij de natuur stond, waarin het dionysische een plaats had. Thoreau lijkt een (echte) man geweest te zijn die de functies van zijn rechter hersenhelft hoog in het vaandel had staan… Hij streefde vanuit een voorliefde voor holistische ervaringen naar een harmonie met de natuur.

De apollinische en dionysische hersenhelften?

In onze tijd kunnen we de psychologische tegenstelling tussen het apollinische en dionysische van de mens proberen te begrijpen door de twee geestesgesteldheden in verband te brengen met de informatie die we hebben vergaard over het menselijke brein. Onze grote hersens bestaan uit twee helften. De linker hersenhelft heeft een ander karakter dan de rechter hersenhelft. Komen deze karaktertrekken overeen met de mythologie van de oude Grieken en de intuïties van de jonge Nietzsche? Kunnen we de tegenstelling tussen Dionysos en Apollo, die wij al vroeg in ons leven ervaren als een conflict tussen ‘verstand’ en ‘gevoel’, nuanceren door gebruik te maken van de hersenwetenschap? Laten we het maar meteen proberen.

De linker hersenhelft is bij veel mensen het domein van de verbale taal. Bij de meeste mensen is de verbale hersenhelft dominant. Een uiting van de dominantie van ‘links’ is de veel voorkomende rechtshandigheid. De linker hersenhelft stuurt namelijk de rechterkant van het lichaam aan.

‘Links’ wordt geassocieerd met logisch en verbaal denken. Dit denken is opeenvolgend en rechtlijnig. De letterlijke betekenis van woorden en de grammatica van de taal worden verwerkt door de linkerzijde. Het precieze meten van maten en het tellen wordt door deze kant mogelijk gemaakt. De exacte verhoudingen tussen getallen, in de vorm van regels, liggen hier opgeslagen. Ons hoogste onderwijs is erop gericht het analytisch vermogen van de linker hersenhelft te trainen. Ook de nadruk op de geschiedenis in ons onderwijs komt voort uit de dominantie van ‘links’.

‘Rechts’ is meer gericht op de toekomst. De rechter hersenhelft werkt intuïtief en veel minder volgens vaste regels. Informatie, impulsen en indrukken worden niet opeenvolgend maar gelijktijdig verwerkt. Het denken is meer holistisch en imaginair. De verbeelding speelt een rol voor het begrijpen van de wereld om ons heen. Innovatieve mensen weten goed gebruik te maken van hun rechter hersenhelft. Ook in de bijdrage die ‘rechts’ aan de communicatie levert, zijn intuïtie en verbeelding van het grootste belang. De rechter hersenhelft richt zich op intonatie en accentuering in de spraak. De context en de pragmatiek van taal worden door ‘rechts’ vastgehouden. Bij de wiskunde gaat het aan de rechterkant van ons brein om de perceptie van vormen en beweging, en om verhoudingen tussen grootheden.

Nu we de twee verschillende ‘karakters’, die in ons brein samenwerken, wat hebben genuanceerd, kunnen we dit op Nietzsches mythologische tegenstelling projecteren. Het lijkt heel goed mogelijk om ‘links’ met Apollo te associëren en ‘rechts’ met Dionysos. Natuurlijk kan Apollo zonder de krachten van de rechter hersenhelft niet zijn status van alleskunner en supergod behalen en daarnaast lijkt het erop dat ook Dionysos “op één been niet kan lopen”. Om een echt natuurwezen te zijn heb je namelijk ook de basale, meer primitieve hersenfuncties en instincten nodig. Toch zien we een neurologische grond voor de tegenstelling tussen het exacte en rationele van Apollo en het imaginaire en intuïtieve van Dionysos. Na deze analyse en conclusie wordt het tijd om ons te wijden aan het hoofddoel van deze tekst: het bespreken van de verschillen tussen kunst en filosofie.

Kunst en filosofie als subjectieve faculteiten

Kunst bestaat in vele verschijningsvormen. Als er iets is dat subjectief is, een oorsprong heeft in het subject, dan is het kunst. Ik wil op deze plek heel weinig zeggen over smaak. Smaak en kunst hebben niks met elkaar te maken. Kunst is niet vies of lekker. Wanneer een kunstwerk je niet aanspreekt, dan is er in het beste geval sprake van miscommunicatie. Waarschijnlijker: er is helemaal geen communicatie. De kunstenaar en de beschouwer spreken elkaars taal niet.

Kunst moet om te beginnen een ervaring bieden. De aard, intensiteit en kwaliteit is daarbij van belang. Er wordt wel eens gezegd dat kunst een spiegel voorhoudt, maar dat is nu juist wat kitsch doet. Kitsch toont ons wat we al kennen en bevestigt onze kijk op de wereld. Kunst toont ons iets nieuws en helpt ons om in beweging te blijven. Door het interpreteren of doorwerken van de ervaringen die kunstwerken oproepen, ontwikkelen we ons perspectief. Hier komt de eis van de originaliteit die aan kunst gesteld wordt om de hoek kijken. Kunst moet spontaan zijn… naïviteit is dan ook geen enkel probleem. Wanneer een kunstenaar zichzelf uitgevonden heeft, een eigen vorm en een inhoud heeft, waar hij of zij achter staat en die naar buiten wil brengen, dan heeft dat bestaansrecht. Een gebrek aan kennis van ‘Grote Voorgangers’ is geen probleem, oorspronkelijkheid is voor kunst vele malen belangrijker dan traditie. Een filosoof moet de filosofische traditie echter wel kennen, spontaniteit lijkt voor hem niet essentieel en een beschuldiging van naïviteit een diepe belediging.

Omdat je met kunst niet kunt zeggen of laten zien wat wij allemaal al lang weten en allemaal al eerder gehoord of meegemaakt hebben, moet de kunstenaar geëmancipeerd zijn tot een subject. Peter Sloterdijk laat zien dat de mens geboren wordt als misgeboorte. Een baby kan niks en is dus niks. Een baby is nog slechts object. De baby wil waarschijnlijk het liefst terug. De moeder belooft het kind een mooi leven, maar kan het dit niet geven. De mens moet zichzelf beloftes doen en een pad voor zichzelf uitstippelen. De mens moet zich staande houden door zichzelf uit te vinden. Men moet een eigen identiteit creëren. Sommige mensen komen niet verder dan een groepsidentiteit. Deze mensen leren niet op eigen benen te staan. Zij zullen altijd terug blijven verlangen naar de veiligheid van de baarmoeder en zoeken daarom de veiligheid van de homogene groep. Een subject is iemand die voor zichzelf denkt en de eigen intuïties koestert. Het subject treedt in contact met anderen en communiceert met andere subjecten, maar gaat niet op in de massa en is geen kuddedier. Een kunstenaar staat in het nu, maar ontworstelt zich hieraan en reikt naar de toekomst. De kunstenaar biedt iets nieuws, een nieuwe manier om naar de dingen te kijken voor de mensen van nu en voor de mensen van de toekomst.

Ook een filosoof moet zich emanciperen en zichzelf tot subject vormen. Echter de banden met de traditie zijn voor filosofie van groot belang. De filosoof moet reageren op voorgangers en op culturele ontwikkelingen. De filosoof verbindt het heden met het verleden. De filosoof staat in relatie tot het publiek als iemand die laat zien waar we vandaan komen, die analyseert wat de mens tot stand heeft gebracht. De filosoof denkt in taal en drukt zich uit in taal. Een echte filosoof probeert regels en systemen te maken. Deze regels en systemen dienen om de massa, de kudde, te leiden; om de andere mensen te helpen bij het vinden van antwoorden op hun vragen.

Nietzsche ontwikkelde zich tijdens zijn carrière als schrijver van filosoof tot kunstenaar. Na zijn analyse van de Oudheid en de cultuurverandering van de Grieken waarbij het dionysische plaats moest maken voor het apollinische, probeerde hij het tij te keren en bracht hij zijn voorkeur voor de intuïtie en het pathos in de praktijk. Het romantisch devies van ‘terug naar de natuur’ vond bij Nietzsche een zeer bijzondere uitwerking. Het lijkt erop dat hij zich steeds meer liet leiden door de machten van zijn rechter hersenhelft. Holistisch denken, het kiezen van de weg van de verbeelding, het loslaten van kaders en regels en gerichtheid op de toekomst; het zijn de kenmerken van een vrije en innovatieve geest: de geest van een kunstenaar.

Een filosoof moet een goed ontwikkelde linker hemisfeer hebben. Taal en systeem spelen een centrale rol. Traditie en cultuurveranderingen in het verleden vormen met de analyse van het heden de belangrijkste input. Zo is Nietzsche ook begonnen, maar hij koos de weg naar ‘rechts’. Ook Agamben lijkt te strijden tegen de dominantie van de linker hersenhelft, onder andere door te wijzen op de imaginaire weg tot de waarheid. Terwijl een kunstenaar dus het apollinische links zou kunnen laten liggen, zal een filosoof altijd moeten proberen Apollo en Dionysos (via zijn corpus callosum?) te verbinden.

→ 1 Reactie

Geplaatst in Uncategorized

Tags: , , , , ,

Ian McEwan, puber voor het leven (II)

Posted on 19 maart 2008 | 2 reacties

Over Atonement (Boetekleed)

Vervolg op Ian McEwan, puber voor het leven (I)

…Zijn volgende verhaal Atonement is van hetzelfde soort. Hij heeft er drie jaar over gedaan. Je vraagt je af of hij zo lang heeft moeten nadenken over een nieuw plotje (onwaarschijnlijk), of over de uitwerking daarvan (waarschijnlijker). Het plot is alsvolgt:

Een heel groot landhuis doemt op, dit verhaal gaat over de vooroorlogse elite. Een klein rijk meisje met een hoop verbeelding is er getuige van hoe haar zus een relatie krijgt met de tuinman. Een kasteelroman door de ogen van het zusje. Dit zusje steekt echter een stokje voor het “lang en gelukkig”, dat bij een kasteelroman hoort. Ze beschuldigt de tuinman van de ‘verkrachting’ van haar nichtje. De tuinman wordt in de gevangenis gegooid en wordt vervolgens de oorlog ingestuurd. De grote zus gaat als zuster, ze hoopt haar geliefde terug te vinden. Het zusje gaat ook als zuster om boete te doen voor haar Onvergeeflijke Leugen. Aan het einde van haar leven, pas als ze stervende is, kan zij na een lange schrijverscarrière eindelijk haar Schuld omzetten in een roman. Ze beschrijft dan echter dat haar zus en de tuinman elkaar terug hebben gekregen, terwijl geen van beiden de oorlog heeft overleefd.

Het beperkte, puberale mensbeeld van McEwan moet wederom invulling geven aan een slap bedacht plotje.

Weer laat McEwan dapper zijn bloedeloze personages omkomen. Wat een uitdagend schrijver is het toch! Het kan de lezer echter niet zoveel schelen of het liefdespaar nu wel of niet samenkomt, de oorlog overleeft of niet. Dan is er nog het schrijven over de gebeurtenissen door de hoofdpersoon, een verhaal in een verhaal, wat voor een zogenaamde ‘dubbele laag’ zorgt. Het kan de veredelde kasteelroman niet uit een moeras van clichés trekken. Een voorbeeld van de vele clichés: de tuinman wil een liefdesbriefje schrijven, hij verfrommelt telkens zijn pogingen, uit balorigheid schrijft hij een ondeugende versie. Dan schrijft hij een bevredigende boodschap, maar hij stopt per ongeluk het ondeugende briefje in de envelop. Hij vraagt het kleine zusje de brief te geven. Die leest hem en is diep geschokt. Wel geeft ze hem aan haar zus en die vindt de inhoud wel aantrekkelijk. Wanneer deze zich door de tuinman laat nemen in de bibliotheek, loopt het kleine zusje binnen.

Deze clichés worden gebruikt om de motieven te schulderen van het meisje, om de tuinman erin te luizen. De geest van een puber kan ongetwijfeld zo werken: uit niet herkende jaloezie wordt de minnaar van de grote zus beschuldigd. Dat zij hier later spijt van krijgt is logisch. Dat zij (als volwassenene) er echter van overtuigd is dat zij een ‘liefde voor het leven’ kapot heeft gemaakt, slaat helemaal nergens op. De freule die een succesvolle relatie begint met de tuinman? Ja, die zou dan geneeskunde gaan studeren en dan zou het wel kunnen… Maar dan moet één (halve) neukpartij in de bieb een levenslange relatie garanderen! De puber McEwan gelooft nog in de ware liefde, gelukkig. Jammer dat hij ware liefde gelijk schakelt met kalverliefde (bestaande uit projectie van een ideaalbeeld, naïef narcisme en lust). Jammer ook, dat hij zich niet in zijn eigen personages inleeft en zijn lezers zullen dit dan ook niet kunnen doen. Het liefdespaar komt namelijk niet voldoende tot leven.

De hoofdpersoon is als levenslange puber een slap aftreksel van de schrijver zelf: een klein kind dat graag verhaaltjes vertelt.

Had McEwan zich vanuit enige persoonlijke ontwikkeling, in plaats van slechts vanuit zijn ‘vakmanschap’ in zijn personage ingeleefd, dan had hij niet terug hoeven vallen op clichés en techniek, dan was er ook nog wezenlijke inhoud geweest (misschien iets meer filosofische bespiegeling op de begrippen ‘schuld’ en ‘boete’ ). Die ontbreekt in het besproken werk van McEwan. McEwan zou zelf een boetekleed moeten dragen voor het lastig vallen van het publiek met vaardig geschreven, puberale onzin!

→ 2 Reacties

Geplaatst in Recensie, Uncategorized

De andere wang

Posted on 13 maart 2008 | 3 reacties

“Was mich nicht umbringt, macht mir stärker.” Schreef Friedrich Nietzsche in 1889. Een spreuk die toen niet nieuw was en die we in onze tijd nog steeds gebruiken. Het komt erop neer dat oorlog de strijdende partijen niet verzwakt, maar sterker maakt. Een volk dat in oorlog is, zal hechter worden en harder gaan werken.

Wanneer men iemand tegenstreeft, stimuleert men hem juist. Het is de filosofie van Dreverhaven, de deurwaarder en vader van Katadreuffe in de roman ‘Karakter’(1938) van F. Bordewijk. Die zegt zoiets als: “Voor negen tiende knijp ik hem de strot dicht en die ene tiende die ik hem laat, zal hem sterker maken.” En inderdaad, de jonge Katadreuffe wordt zo ambitieus dat hij alleen nog maar aan zijn carrière kan denken.

Wanneer we dus iemand of een groep mensen als bedreiging ervaren, kunnen we beter de tactiek van negeren toepassen dan de strijd aangaan. Door krachtmeting zal de ander gedwongen worden tot krachttraining. En dat willen we niet, want als de ander harder traint, dan helpen we hem naar de overwinning. Zijn we het daar allemaal mee eens?

Nee, Wilders is het daar niet mee eens.

 

Wilders vergeet dat onze Joods-christelijke culturele oorsprong slechts in de geschiedenis tot overheersing van de Europese cultuur heeft kunnen komen doordat het christendom onderdrukt werd.

De onderdrukking van de christenen heeft ze fanatiek gemaakt en uiteindelijk is het christendom sterker geworden dan de dominante cultuur van de Romeinen (door decadentie van binnenuit zwak geworden). Nu is onze christelijke cultuur decadent geworden en zijn wij het die ons bedreigd voelen door de cultuur en de religie van de moslims. En wat doen we? We maken opnieuw dezelfde fouten. We verharden. Wilders geeft de moslims gelegenheid fanatieker te worden, te ‘radicaliseren’, zoals dat tegenwoordig heet. Hij geeft ze namelijk een tegenstander met wie ze hun krachten kunnen meten. Dankzij mensen als Wilders is de kans groter dat de cultuur van de moslims de nieuwe dominante cultuur in Europa zal worden. Ruimte geven voor assimilatie is het enige dat daartegen kan helpen.

Dus beter zou het zijn de moslims als groep niet (als bedreiging) te erkennen. Marokkanen die aan de onderkant van de samenleving bungelen, moeten gezien worden als Nederlandse proletariërs met een apart dialect. Wanneer ”probleemjongeren” gewoon ‘jong’ en ‘probleem’ mogen zijn, is de kans dat ze in een volgende, rijpere levensfase hun aparte taaltje laten varen groter. De belangrijkste stap naar assimilatie is dan gezet. Zo scheppen ze voor zichzelf kansen volledig mee te komen met de leden van de dominante cultuur. Bovendien kunnen ze deze dominante cultuur vervolgens van binnenuit hervormen of ten minste beïnvloeden.

Door deze jongeren tegen te streven, werk je volharding in de hand. Dat lijkt me nu wel duidelijk.

 

Maar nu: wat doet de linkse media in ons land? Antwoord: die maakt precies dezelfde fout als (het type) Wilders. De media geeft de volksleider veel te veel aandacht. Het maakt niet uit dat die aandacht vaak negatief is. Aandacht is aandacht en bovendien: tegenstreven maakt de opponent slechts sterker. Dat hadden we al vastgesteld. De enige manier om Wilders het zwijgen op te leggen, is hem te negeren. Kortom: beschouw dit stuk als ongeschreven en vergeet de man. Laten we, net als bij Harry Potter spreken van “hij die niet genoemd mag worden”. En vergeet “de moslims”, als je cultuur je lief is.

→ 3 Reacties

Geplaatst in Uncategorized